دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات

پيشينه رشته:

رشته فرهنگ و ارتباطات را باید از جمله رشته‌های نوپای علوم اجتماعی در دنيا تلقی کرد. شايد بيش از شصت سال هم از تدوين آن به عنوان يک دانش مستقل نگذشته باشد؛ هر چند بدون شک يافته‌های آن پیش از اين تاريخ در ساير علوم اجتماعی به ويژه مردم شناسی پراکنده بوده است. مطالعات ارتباطات پس از جنگ جهاني دوم رو به رشد نهاد و از ساير رشته‎هاي علمي همچون جامعه‌شناسي، روان‌شناسي، علوم سياسي و حتي مهندسي كمك گرفت. ارتباطات با گسترش رسانه هاي الكترونيكي به تدريج به صورت رشته آموزشي مستقل در دانشگاه‌ها راه‎اندازي شد.

هنگامی که دانشگاه امام صادق علیه السلام آغاز به کار کرد، دارای سه رشته «معارف اسلامی و اقتصاد»، «معارف اسلامی و علوم سیاسی» و «معارف اسلامی و تبلیغ» بود. پس از مدتی، دانشجویان رشته تبلیغ متوجه شدند که همچنان معارف اسلامی می‌خوانند و خبری از تبلیغ نیست. در حالی که دانشجویان دو رشته دیگر وارد درس‌های تخصصی اقتصاد و سیاسی هم شده بودند. آنان به دنبال رشته‌ای بودند که به مسائل فرهنگی کشور در سطوح خرد و کلان بپردازد. این دانشجویان پس از آشنایی با برخی از بزرگان اين دانش در دنيا همانند پروفسور مولانا، از وجود اين رشته نوپا باخبر می‌شوند و این رشته که متناسب با نیازهای کشور و علایق دانشجویان بود، در ایران شکل می گیرد. دوره اول پذیرش دانشجوی دکتری سال 1374 و دوره اول پذیرش دانشجوی کارشناسی ارشد پیوسته سال 1382 بوده است. بنابر اين بايد پايه‌گذار اين رشته در ايران را دانشگاه امام صادق عليه السلام و جمعی از دانشجويان با انگيزه رشته معارف اسلامی و تبليغ دانست.

موضوع رشته:

ارتباطات علمي است كه به مطالعه فرايند توليد و انتقال پيام از سوي فرستنده به گيرنده به منظور تحقق آثار مورد نظر آن پيام در گيرنده مي‌پردازد. توسعه فوق‌العاده وسائل ارتباط جمعي همچون شبكه‌هاي ارتباطي و ماهواره‌اي، چند رسانه‌‌اي‌ها و رسانه‌هاي متعامل در دنياي معاصر، تا بدان‌جا موثر بوده است كه نه تنها علم ارتباطات را به عنوان يكي از محورهاي اصلي مطالعات دنياي معاصر قرار داده است، بلكه عصر معاصر را عصر ارتباطات و جامعه جديد را جامعه اطلاعاتي ناميده‌اند.

علم ارتباطات در ايران داراي شاخه‌هاي محدودي همچون روزنامه‌نگاري، روابط عمومي، تحقيق در ارتباط جمعي و خبر بوده و جايگاه ساير شاخه‌هاي مطالعاتي و نيز شناخت رسانه‌هاي مدرن در اين علم خالي مانده است. دانشگاه امام صادق عليه السلام، پس از گذشت يك دهه از تأسيس رشته تبليغ و با بهره‌گيري از تجربه‌هاي نوين دانشگاه‌هاي دنیا، اقدام به يك نوآوري نمود و رشته فرهنگ و ارتباطات را در ايران بنيان نهاد. به اين ترتيب، علم ارتباطات در حوزه مطالعات فرهنگي مورد توجه قرار گرفته است تا از دستاوردها و تكنيك‌هاي ارتباطات در سياست، برنامه‌ها و اقدام‌هاي فرهنگي ملي و بين‌المللي استفاده شود. علاوه بر اين آشنايي با معارف اسلامي، امكان بهره‌گيري از اين دانش را در حوزه هاي ديني فراهم مي سازد.

معنای تلفيق معارف اسلامی با فرهنگ و ارتباطات:

همانگونه که گذشت رشته معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات در دانشگاه امام صادق علیه السلام، جایگزين رشته معارف اسلامی و تبليغ شد. در هنگام تأسيس آن رشته معنایی از تبليغ مد نظر بود که اين معنا قدری در رشته جديد تغيير کرد. هدف از رشته معارف اسلامی و تبليغ اين بود که به معناي مصطلح و رايج به تبليغ دين پرداخته شود: يعني رساندن لفظي و کلامي دين. در اين رشته تأکيد بيشتر بر يادگيری محتوای دينی برای رساندن پيام دين به صورت مستقيم به مردم بود و نه مطالعه قالب‌های انتقال پيام.

در همان دوره مشخص شد که ضعف عمده در حوزه‌ تبليغ دين عبارت است از نداشتن مبناي نظري در استفاده از قالب‌ها و عدم آشنايي کافي مبلغان با روش‌های نوين انتقال پيام دينی. بر اين اساس دانشگاه امام صادق عليه السلام در رشته معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات، راهبرد ديگری را در پيش گرفت و آن عبارت بود از آشنايي دانشجويان با قالب‌های نوين انتقال پيام در عين آشنايي با محتوای پیام دينی. لکن از آنجا که اين قالب‌ها عمدتا وارداتی هستند، در اين رشته تلاش می‌شود تا در گام نخست زمينه‌های بومی‌سازی تکنولوژي‌هاي ارتباطي و تبليغي فراهم شده تا در ادامه اين مسير پر فراز و نشيب ‌ ادبيات جديدي براي آنها از درون فرهنگ اسلامي پديد آيد. به ديگر سخن، هدف اصلي از اين رشته با رويکرد تلفيقی آن است که دانش‌آموختگان آن بتوانند از درون دين براي تبليغ و انتقال پيام اسلام در بستر فرهنگی جامعه‌‌، ‌الگوهايي مناسب خلق کند.

لذا در اين رشته سخن از اين نيست که به کارگردان بگوييم چگونه فيلمي بسازد که با محدوده‌هاي شرعي تعارض نداشته‌باشد بلکه بحث از آن است که اولا چگونه بايد از ابزارهای ارتباطی برای نشر و ترويج ارزش‌هاي اسلامي استفاده کرد و ثانياً چگونه می‌توان الگوهاي فرهنگی و سبک زندگي ديني را بر اساس آموزه‌هاي اسلامي براي رسيدن به يک حيات طيبه بازتوليد يا ابداع کرد. در واقع محتواي اسلامي را علماي حوزوی توليد مي‌کنند‌ و از دانش‌آموخته اين رشته انتظار می‌رود که اين محتوا به روش عمل و نگرش و احساس و درک و هيجان اجتماعي تبديل کند.

دروس، گرایش‌ها و مقاطع تحصيلی رشته:

دوره تحصیلی در رشته معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات در دانشگاه امام صادق علیه السلام، به صورت  کارشناسی ارشد پیوسته (در حدود شش سال) می‌باشد که به طور معمول طول مدت تحصیل دانشجويان این رشته بین یک تا سه ترم از دیگر رشته‌های دانشگاه کوتاه‌تر است. دانشجویان در طول دوره تحصیلی کارشناسی ارشد پیوسته، بسته به گرایش تحصيلی حدود 207 واحد را می‌گذرانند.

با توجه به ماهيت تلفيقی و ميان‌رشته‌ای اين نوع از مطالعات دانشجويان اين رشته دروس متعددی را پشت سر می‌گذرانند و علاوه بر دروس تخصصی رشته، حدود 80 واحد دروس با ماهیت معارف اسلامی (فقه، اصول فقه، دوره مطالعاتی آثار استاد شهید مطهری، تفسیر و تدبر در قرآن کريم، زبان عربی (قواعد و مکالمه عربی) و ...) و همچنین زبان انگلیسی را در طول تحصیل می‌گذرانند.

چهار حوزه کلی درس‌های تخصصی اين رشته عبارتند از: مفاهیم (دروس مبانی جامعه‌شناسی، روان‌شناسی، ارتباطات انسانی، ارتباطات جمعی، انسان‌شناسی فرهنگی، تاریخ اجتماعی و ...)، نظریه‌ها (نظریه جامعه‌شناسی، فرهنگ، ارتباطات، توسعه و جهانی شدن و...)، روش تحقیق (آمار، کارگاه پژوهش، نشانه‌شناسی و...) و مسائل (سمینار مسائل منطقه‌ای و جهانی فرهنگ و ارتباطات، کارگاه سیاستگذاری، سازمان‌ها وسیاست‌ها و ...). در کنار این درس‌ها چند درس مهارتی تکمیلی هم مثل رایانه تخصصی، مهارت‌های کاوش در منابع اطلاعاتی (چاپی، اینترنتی و ...)، کارگاه فناوری‌های نوین ارتباطی (عکاسی، فیلمبرداری، تدوین، کارگردانی و ...) اضافه شده است.

رشته معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات دارای دو گرایش مصوب است. مطالعات حقوقی و مطالعات سیاستگذاری. تفاوت دو گرایش در مقطع لیسانس تنها 18 واحد است. سیاستگذاری عمومی که موضوع گرایش اصلی رشته است به معنای تصمیم دولت در مقام عمل است. دانشجویان این رشته باید ناظر به مشکل واقعی بیرونی بتوانند در انتخاب سیاست‌های فرهنگی درست راه حل ارائه بدهند. گرایش حقوقی، ناظر به مسائل مشترک حقوق و فرهنگ و ارتباطات است. مالکیت معنوی، جرائم رسانه‌ای، آزادی بیان، حق دسترسی به اطلاعات و چالش‌های مرتبط در این گرایش بحث می‌شوند. برنامه‌هایی برای گرایش‌های آموزش و پرورش، گردشگری فرهنگی و ... هم طراحی شده است که ممکن است د رآينده نزديک راه‌اندازی شوند.

دانشگاه امام صادق علیه السلام، در مقطع دکترای تخصصی رشته معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات نيز دانشجو می‌پذيرد. همچنين دانشجويان اين رشته می‌توانند در ديگر دانشگاه‌ها و در رشته‌هایی همانند علوم ارتباطات، جامعه‌شناسی و ... نيز ادامه تحصيل بدهند. در اين رشته در دانشگاه امام صادق علیه السلام تاكنون دو دوره دكتري در سال‌های 74 و 82 برگزار شده است و دوره‌ي سوم نيز از سال 87 آغاز شده است.

کارکر‌دها و توانمندسازی‌های رشته:

انتظار این است که عمده دانشجویان دانشگاه امام صادق علیه السلام، وارد فعاليت‌های علمی سطوح بالا شوند و به نحوی در آموزش و پژوهش عرصه علوم انسانی اسلامی فعالیت بکنند. جنبش نرم افزاری، نظریه‌پردازی و تولید علم و تحول در دنیای دانش، مطالبات جامعه از دانشگاه ماست. اما ممکن است برخی، این توانایی‌ها و علایق را در خود نبینند و به کارهای اجرایی روی بیاورند. پس سطح اول شغلی اين رشته (مثل دیگر رشته‌ها)، متخصص علوم انسانی اسلامی است. سطح دوم مدیریت، مشاوره و برنامه‌ریزی در سازمان‌های فرهنگی ارتباطی (همانند صدا و سیما، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، وزارت آموزش و پرورش، شورای عالی انقلاب فرهنگی، سازمان ميراث فرهنگی و جهانگردی، سازمان تبليغات اسلامي، رايزني‌هاي فرهنگي خارج از كشور و ...) است. سطح سوم، فعالیت مستقیم در عرصه‌های هنر و تربیت است. برخی از دانشجویان در همان دوران تحصیل به طور حرفه‌ای وارد برنامه‌سازی برای تلویزیون یا خبرنگاری و این قبیل امور شده‌اند. البته سطح سوم، اولویت دانشکده‌های صدا و سیما و خبر است و این امور هم بیشتر از سنخ هنر و علاقه‌مندی هستند تا علم و حرفه.

از جمله دانش‌آموختگان اين رشته که در عرصه علمی و سياستگذاری فعال هستند می‌توان به آقايان دکتر حسام الدين آشنا، دکتر ناصر باهنر، دکتر ابراهيم فياض و حجت الاسلام دکتر محمدسعيد مهدوی کنی اشاره نمود. همچنين می‌توان به آقایان دکتر محمدهادی همايون (معاون سابق برنامه‌ريزی وزير فرهنگ و ارشاد اسلامی و معاون آموزشی و تحصيلات تکميلی فعلی دانشگاه)، آقای دکتر پيمان جبلی (سفير جمهوری اسلامی ايران در تونس) و آقای دکتر حسين رضی (قائم مقام اتحاديه راديو و تلويزيون‌های اسلامی) به عنوان ثمرات اين رشته در دانشگاه امام صادق عليه السلام اشاره نمود.

معرفی دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات:

دانشکده معارف اسلامي و فرهنگ و ارتباطات، جديد‌ترين و جوان‌ترين دانشکده‌ دانشگاه امام صادق علیه السلام است. با تبديل رشته معارف اسلامی و تبليغ به رشته الهيات، معارف اسلامی و ارشاد، عده‌ای از دانشجويانی که هنوز دغدغه تبليغ و تبيين مبانی، راه‌کارها و کارکردهای آن را داشتند، دست به کار تأسيس مرکز به عنوان مرکز مطالعات فرهنگ و ارتباطات شدند. رياست اين مرکز به عهده آقای دکتر غلامعلی حداد عادل بود. اولين ثمره اين مرکز برگزاری يک دوره دکتری بسيار مفصل و دقيق برای همان دانشجويانی بود که هنوز دغدغه تبليغ را در سر می‌پروراندند. همين دانشجوها پایه‌گذار دانشکده‌ای شدند به نام «معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات». از اين پس رياست دانشکده به ترتيب به عهده آقايان دکتر ناصر باهنر، دکتر حسن بشیر و حجت الاسلام دکتر محمدسعيد مهدوی کنی قرار گرفت.

در حال حاضر، دانشکده معارف اسلامی و فرهنگ و ارتباطات، متشکل از سه گروه «ارتباطات و فرهنگ»، «تاريخ و فرهنگ» و «ارتباطات و دين» می‌باشد. اين دانشکده در حال حاضر دارای هشت عضو هيأت علمی می‌باشد و به طور هم‌زمان از خدمات تعدادي از اساتيد مبرز ساير دانشكده‌هاي مرتبط از جمله دانشكده‌ علوم‌اجتماعي دانشگاه تهران، دانشكده‌ ارتباطات دانشگاه علامه طباطبايي و دانشكده‌ صداوسيما نيز در حوزه‌ آموزش و پژوهش بهره مي‌گيرد.

 

برای آشنایی بيشتر: وب سایت دانشکده ارتباطات